استان گیلان

استان گیلان

استان گیلان با مساحت ۱۴۷۱۱ کیلومتر مربع در میان کوههای البرز و تالش در شمال ایران جای گرفته است . این استان به واحد جغرافیایی جنوب دریای خزر تعلق دارد و با استان های اردبیل در غرب، مازندران در شرق ، زنجان در جنوب و کشور استقلال یافته آذربایجان و دریای خزر در شمال هم مرز و همسایه است. رود سفید تمشک که بین چابکسر و رامسر جاری است، آن را از استان مازندران جدا می کند. بر اساس تقسیمات کشور سال ۱۳۹۰ ، این استان به مرکزیت رشت، ۱۶ شهرستان، ۵۲ شهر، ۴۳ بخش، ۱۰۹ دهستان و ۲۸۸۸ آبادی دارد . شهرستان های استان عبارتند از : آستارا ،آستانه اشرفیه، املش ، بندر انزلی، سیاهکل ، ماسال ، رضوانشهر ، لاهیجان، رودبار ،رودسر ،شفت ،صومعه سرا ،طوالش ،فومن ،لاهیجان و لنگرود .مختصات جغرافیایی آن بین ۴۵ درجه و ۵۳ دقیقه تا ۵۰ درجه و ۳۴ دقیقه طول شرقی تا ۳۶ درجه و ۳۶ دقیقه تا ۳۸ درجه و ۲۷ دقیقه عرض شمالی قرار دارد. این استان، از شمال به دریای خزر و کشور جمهوری آذربایجان، از غرب به استان اردبیل، از جنوب به استان زنجان و قزوین و از شرق به استان مازندران محدود می شود.

گیلان‌ بی‌هیچ‌ گزافه‌ و گمان‌، یکی‌ از کهن‌سال‌ترین‌ زیستگاه‌ها و خاستگاه‌های‌ فرزندان‌ ایران‌ زمین‌ است‌. این‌ سرزمین‌ سحرانگیز و خرم‌ چون‌ رشک‌ بهشت‌؛ فراخنای‌ تاریخ‌ ایران‌ و فرازگاه‌ تاریخ‌ تشیع‌ ایران‌ است‌. گیلان‌ از دیرین‌ روزگاران‌، پناهگاه‌ گریزندگان‌ از ستم‌ خلفا بوده‌ و چه‌ بسیار از دین‌داران‌ و پناه‌آورانی‌ که‌ در این‌ دیار بالیدند و با یاری‌ مردمان‌ آن‌، حکام‌ جور و ستم‌ را از تخت‌ فروکشیدند. این‌ دیار همان‌ دیاری‌ است‌ که‌ علویان‌ را از تیغ‌ ستم‌ خلفای اموی‌ و عباسی‌ پاس‌ داشت‌؛ همان‌ دیاری‌ است‌ که‌ بیگانگان‌ از یونانی‌، عرب‌ و ترک‌ هرگز نتوانستند بر آن‌ دست‌ یازند و از آن‌ باج‌ ستانند.

تاریخ گیلان با تکیه بر پاره ای اشاره ها و کاوش های باستان شناختی به دوره پیش از آخرین یخبندان ( بین ۵۰ تا ۱۵۰ هزار سال پیش ) می رسد . با مهاجرت آریایی ها و دیگر اقوام به این سرزمین ، از آمیزش مهاجران و ساکنان بومی منطقه ، قوم های جدیدی پدید آمـدند که در این میان دو قوم « گیل » و « دیلم » اکثریت داشتند . از همان آغاز ، فرمانروایان این قوم از آزادی کامل برخوردار بوده اند و هیچ گاه در برابر بیگانگان و یا در مقابل حکمان دیگر ، تسلیم نشده اند و حتی به اطاعت دولت ماد در نیا مـده انـد . در قـرن ششم پیـش از مـیلاد ، گیلانیان با کوروش هخامنشی متحد شدند و دولت ماد را سرنگون کردند . در زمان ساسانیان، گیلان استقلال خود را از دسـت داد و اردشیر بابکان به یاری ارتشی مرکب از ۳۰۰ هزار مرد جنگی و نزدیک به ۱۰ هزار سواره گیلان را تسخیر کرد

 .

پس از پیروزی اسلام ، گیلان به مأمن علویان تبدیل شد . در حدود سال ۲۹۰ هجری قمری ، مردم گیلان و دیلم کم کم به علویان روی آوردند و در گسترش آن نیز کوشش بسیار کردند. سلسله دیلمیان در دوران فرمانروایی خود به بغداد لشگر کشیدند و خلیفه عباسی را شکست دادند . مغولان در زمان اولجایتو موفق شدند برای مدت کوتاهی این سرزمین را تصرف کنند . گیلانیان در به قدرت رسیدن صفویان نقش مهمی را ایفا کردند. در زمان سلطنت شاه عباس اول، گیلان استقلال خود را از دست داد . در سال ۱۰۷۱ هجری قمری ، قوای روسیه به دستور پتر کبیر به گیلان حمله برد و لاهیجان را تا سال ۱۱۴۵ هجری قمری در اشغال خود نگه داشت . گیلک ها در پیروزی انقلاب مشروطیت نیز سهمی عمده داشتند . آنها در سال ۱۲۸۷ هجری قمری تهران را فتح کردند . نقش مردم گیلان در نهضت میرزا کوچک خان جنگلی نیز از نمونه های درخشان تاریخ این سرزمین است .

جمعیت استان گیلان در سال ۱۳۵۵ معادل ۱/۵۸۲/۰۰۰ نفر بود که با نرخ رشد متوسط سالانه ۲/۸ درصد به  ۲/۰۸۱/۰۰۰ نفر در سال ۱۳۶۵ افزایش یافت. در سال ۱۳۷۵ این میزان به ۲/۲۴۲/۰۰۰ نفر رسید که بیانگر نرخ رشد سالانه ۰/۷۵ درصد بود و در سال ۱۳۸۵ جمعیت استان به ۲/۴۰۵/۰۰۰ نفر افزایش یافت که نشانگر نرخ رشد سالانه به میزان ۰/۷۱ است و در سال ۱۳۹۰ به ۲۴۸۰۸۷۴ رسید که نشانگر نرخ رشد سالانه به میزان ۰ است. این تغییرات نرخ رشد سالانه بیانگر این موضوع است که جمعیت استان پس از پشت سر گذاشتن یک آهنگ رشد سریع در دوره زمانی ۶۵ ـ ۱۳۵۵ به یک حالت تثبیت شده در دو دهه اخیر رسیده است. به طور کلی افزایش جمعیت استان گیلان در دوره سی ساله ۹۰-۱۳۵۵ با نرخ رشد متعادل برابر با ۱/۴۱ درصد اتفاق افتاده است.

 در طی این دوره سی و پنج ساله (۹۰ ـ ۱۳۵۵) سهم جمعیت استان از جمعیت کل کشور پیوسته در حال کاهش است به نحوی که در سال ۱۳۵۵ معادل ۴/۷ درصد جمعیت کشور در استان گیلان زندگی می­کردند. در سال ۱۳۶۵ این میزان  به ۴/۲ درصد و در سال ۱۳۷۵ به ۳/۷ درصد کاهش یافت.  بر اساس نتایج سرشماری ۱۳۸۵ معادل ۳/۴ درصد و در سال ۱۳۹۰ معادل۳/۳ درصد جمعیت کشور در استان گیلان سکونت داشتند که نشانگر تداوم کاهش سهم جمعیت استان از جمعیت کشور در دهه اخیر است (سرشماری های عمومی نفوس و مسکن استان گیلان ، ۱۳۵۵- ۱۳۹۰).

استان گیلان در سال ۱۳۵۵، ۱۳۶۵ و ۱۳۷۵  به ترتیب ۳۰۵۳۰۰ ، ۴۱۵۷۳۵ و ۵۱۲۱۰۲ خانوار را درخود جای داده بود که در سال ۱۳۸۵ به ۶۶۹۶۹۳ خانوار و در سال ۱۳۹۰ به ۷۷۷۶۸۴ خانوار افزایش یافته است. نرخ رشد افزایش خانوار ها طی دهه ۱۳۵۵-۶۵، ۱۳۶۵-۷۵ ،۱۳۷۵-۸۵ و ۱۳۸۵-۹۰ به ترتیب ۳/۱ ،۲/۱ ، ۲/۷ و ۳/۰۳درصددرسال بوده است که با توجه به نرخ رشد جمعیت طی همین دوره نرخ رشد سریعتری داشته که ناشی از تمایل خانوارهای گیلانی به مستقل زیستن و گرایش به خانواده های هسته ای و افزایش خانوارهای یک نفر و دو نفر می باشد.

بعد خانوار نیز به تبع افزایش تعداد خانوارها کاهش یافته بطوریکه در سال های ۱۳۵۵ ، ۱۳۶۵ ، ۱۳۷۵ ،  ۱۳۸۵ و ۱۳۹۰ به ترتیب بعد خانوار استان گیلان ۵/۲ ، ۵ ، ۴/۸ ، ۳/۶  و ۳/۲ نفر بوده است (گزارش توسعه استان گیلان در سال ۱۳۹۰، ص۱۱).

صنایع مهم این استان از نظر تأمین مواد اولیه وابسته به کشاورزی و جنگل می باشد . زیرا این ناحیه دارای کشاورزی پر رونق و جنگل های وسیع و انبوه می باشد. صنایع مهم این استان شامل صنایع غذایی، ریسندگی و بافندگی و چوب و کاغذ است. بدلیل فراوانی جنگل ها در استان گیلان صنایع چوب و کاغذ چوکا در تالش از صنایع مهم گیلان و حتی کشور می باشد. همچنین صنایع دستی نظیر سبدبافی ، حصیربافی و تولید وسایل و اشیاء چوبی نیز از دیگر منابع اقتصادی و کسب د استان گیلان به عنوان یکی از زیباتــرین استان های کشور به لحاظ جاذبه های طبیعی و گردشگری یاد می شود و سالانه میلیون هانفر گردشگر به گیلان رو می آورند . گیلان سرزمین طلای سبز از دیدگان بسیاری از دوستــداران تاریخ و طبیعت به دور مانده است . این استــان طبیعت و گردشگری با بیش از ۱۴ هزار کیلومتر مربع مساحت دارای جاذبه های تاریخی و طبیعی کم نظیری چون جنگل های انبوه ، شالیزارهای وسیع ، زیستــگاههای پرنده ها و آبگیرها و رودها، سواحل چشم نواز دریای خزر، پارکهایی وسیع و انواع گیاهان کم یاب است. جغرافیای سبز گیلان مجموعه ای است بی بدیل از شاهکارها و مواهب خدادادی حاصل دریای همیشه آبی خزر تجلی یافته در آیینه امواج نیلگون کرانه های دل انگیز، جلگه ها، کوهپایه های جنگلی با گستره سبز شالیزارهای برنج، عطر خوش مخمل سبز بوته های چای، ییلاقات مصفا و رودخانه هایی زلال و پر پیچ و خم که شاید در خارج از این استان تنها بتوان همه این بهشت چشم را با هم تنها در رویایی شیرین تصور کرد. از سوی دیگر سیمای میراث فرهنگی این سرزمین به عنوان مامن اقوام آریایی از بزرگترین گاهواره تمدن و فرهنگ هزار ساله بشری است که همچنان دارای آثار ارزشمند تاریخی فرهنگی بجای مانده ازگذشتگان، هنرهای سنتی و صنایع دستی با قدمت هزارساله است.

صنایع در گیلان نیز از قدمت زیادی برخوردار است، که از پرورش کرم ابریشم در عهد باستان آغاز و با کشت برنج، چای، توتون، صید و عمل آوری انواع ماهی، تولید و صدور خاویارادامه دارد. امروز شاید کمتر ایرانی و یا شاید هم کمتر گردشگر خارجی را بتوان سراغ گرفت که نام برخی از جاذبه های طبیعی و گردشگری گیلان چون شهرک تاریخی و باستانی ماسوله، تپه ها و جام مارلیک، تالاب بین المللی بندر انزلی و یا قلعه رودخان را نشنیده باشد. جاذبه های گردشگری این استان آنقدر زیاد است که تقریبا جایی نیست که برای یک مسافر خالی از لطف و جذابیت باشد. شالیزارهای برنج، خانه های روستایی با سقفهای پوشیده از شالی، بازارهای هفتگی، لباسهای محلی، دریا و سواحل آن، باغهای چای و زیتون، ابنیه تاریخی، بقعه های امامزاده ها، آرامگاه شخصیتهای علمی و فرهنگی و موزه و آثار باستانی همه و همه خبر از ایجاد انگیزه برای گردشگر است. این استان علاوه بر این جاذبه ها به برکت مهاجرت سادات علوی در قرون اولیه اسلام دارای جاذبه های مذهبی زیادی نیز می باشد از برکت وجود این بقاع متبرکه اقتصاد منطقه رونق یافته که گواه آن وجود بازارهای محلی در کنار بقاع متبرکه است، بازارهایی که علاوه بر ارتقاء وضعیت اقتصادی مجاورین ، امکان جذب زائرن و گردشگران غیربومی را نیز فراهم می کند که نمونه بازر آن روستای امام زاده هاشم در منطقه  سراوان است .

بارگاه رفیع سیدجلال الدین اشرف برادر امام رضا (ع) در آستانه اشرف